مقاله انقلاب اسلامی جهت سمینار مشهد ( دانشجویان ایرانی خارج از کشور )

روند پیدایش رشد و تکوین انقلاب اسلامی ایران

(از ابتدا تا کنون)

مهدی هفته کزازی

دکترای علوم سیاسی

خرداد 1397

چکیده :

ویژگی اصلی انقلاب ایران را باید در ابعاد ایدیو لوژیک و فراگیر بودن طبقات و گروههایی دانست که در شکل دادن به تحولات سیاسی ایران مشارکت داشتند این انقلاب جهت گیری نه شرقی نه غربی داشت و در ابتدا در گیر مسایل گروهکها – منافقین – جدایی طلبی های داخلی و سپس جنگ شد قبل از انهم با توجه جنگهای اعراب و اسراییل و شکست انها در 1967 -1973 -1982 و کاهش اعتماد به نفس اعراب و سیاست دو ستونی نیکسون و ژاندارم منطقه بودن ایران ، ایران یگانه مرکز امید جوامع اسلامی شد .

سیاست خارجی ایران در ابتدا جنبه ارمانی داشت و شعار صدور انقلاب - نه شرقی نه غربی جمهوری اسلامی به کرار شنیده می شد که بعدا به واقع گرایی تغییر رویه داد بعد از جنگ بازسازی ساختار دفاعی و اقتصادی و اجتماعی ایران که در طی جنگ تخریب شده بود و روابط با اروپا و سازمانهای بین المللی دردستور کار قرار گرفت و با المان ایتالیا تونس مصر اردن وارد مذاکره شدیم تا بتوانیم سیاست مهار ایران توسط امریکا را بی اثر نماییم

در بخش اول این مقاله نطریات مختلف پیرامون نحوه شکل گیری انقلاب اسلامی را به صورت گذرا مرور خواهیم کرد پس از ان توصیف و انالیز انقلاب را خواهیم داشت

در این مقاله فرض بر ان است که همگرایی داخلی باعث افزایش قدرت ملی خواهد شد و می توان با رسیدن به رشد و توسعه اقتصادی نقش کلیدی در ام القرای جهان اسلام داشت و در نهایت باید از ژیو پلیتیک خوب خود در این راه بهره بریم .

کلیده واژه :

انقلاب اسلامی – غرب – ایران - توسعه – ژیو پلیتیک

مقدمه :

انقلابات همیشه پاشنه اشیل تحولات سیاسی اجتماعی بوده اند و مرز بندی های تاریخی به انها بستگی دارد در قرن 20 انقلاباتی مثل انقلاب روسیه انقلاب چین حادث شده است ولی انقلاب ایران از هر لحاظ دارای برجستگی های خاصی می باشد این انقلاب درنظام بین الملل تاثیراتی بس مضاعف داشته است و اینکه با هیچکدام از نظامهای سیاسی وقت سازگاری نداشته است و یک هجمه جهانی علیه ان ایجاد گردید و چه بسا که این کار روند طبیعی رشد انقلاب اسلامی ایران را تحت تاثیر قرار داد.

چرا انقلاب ایجاد گردید :

برای ریشه یابی و واکاوی این پدیده دلایل بسیاری ارایه شده است که در اینجا به چند مورد از مهمترین انها اشاره می گردد

1 – فرضیه های توطیه :

در ادبیات سیاسی ایران و حتی بین عامه مردم بسیار می شنویم که می گویند کار کار انگلیس است انها برای چند دهه اینده ما هم برنامه دارند در اینجا واژه های امپریالیسم – استعمار – خارجی ها ....زیاد به چشم میاید. طرفداران این تز شامل خانواده سلطنتی – شاه – مقامات ارشد – اقشار مرفه – سران نظامی .... هستند اینها امریکا و انگلیس را متهم می کنند که پشت شاه را خالی کردند . یا اینکه این تز که شاه دنبال توسعه و ژاپن دوم شدن بود و این باعث از دست دادن بازارهای غربی در منطقه می شد و یا اینکه انگلیس بعد از کودتای 28 مرداد و احتمال نزدیکی ایران به امریکا می شده است در تمام موارد فوق دست اجنبی در انقلاب ایران دیده می شود

2 – مدرنیزه کردن ایران :

طرفداران این اندیشه معتقدند که در طی 10 الی 15 سال اخر حکومت شاه با انجام اصلاحات ارضی اعطای حقوق اجتماعی به زنان رواج الگوهای اجتماعی غربی توسعه شتابان صنعتی .... چهره سنتی ایران به پیشرفته تغییر کرد و چون این کارها با گروههای سنتی ایران سازگاری نداشت پس انها در مقابل شاه صف ارایی نمودند و انقلاب کردند در واقع توسعه شاه باعث نارضایتی مردم و در نتیجه انقلاب شد

3- عوامل اقتصادی :

بالا رفتن قیمت نفت در دهه 50 ( 4 برابر شدن ) باعث شد که شاه به یک سری برنامه های توسعه اقتصادی شتابزده و نسنجیده دست بزند که باعث تورم - کمبود کالا - ریخت و پاشهای بی حساب دستگاههای اجرایی.....گردید پس شاه سیاستهای ضد تورمی در پیش گرفت که خود این سیاستها نارضایتی مردمی را دامن زد ( فاصله طبقاتی ) یعنی عدم موفقیت اقتصادی باعث انقلاب شد

نیکی کدی معتقد است سیل مهاجرین روستا به شهرو حرکت به سمت حلبی ابادها و مشکلات فرهنگی دنبال ان،این توده را اماده انفجار کرد و انها بیشترین نقش را در انقلاب داشتند

چپ گرایان ( حزب توده ) هم این انقلاب را نتیجه بورژوازی وابسته – بازاریان - خرده مالکین - لیبرالها .... می دانستند اینها معتقد بودند چون نظام سرمایه داری دچار بحران جهانی شده بود و چون ایران جزیی از این نظام بود پس ان بحران بر ایران تاثیر گذاشت و سیستم پوسیده ایران با این تضادها دچار انقلاب شد ( خراب شدن وضع اقتصادی و واکنش زحمت کشان ) .

4 – نقش مذهب در انقلاب اسلامی :

اینها شامل بازاریان - دانشجویان - روحانیون - مهاجرین روستا به شهر ....بودند و معتقد بودند شاه به اسلام بی توجه بود پس مردم خواهان سرنگونی او شدند ( اسلام زدایی ) عده ای دیگر می گفتند تمرکز اصلی شاه بر توده ای ها و ملییون بود و بالتبع از مذهبیها غافل شد و انها هم رشد کردند چرا که شاه بر خلاف پدرش به قلع و قمع روحانیون نپرداخت اسلام گرایان با وابستگی شاه به خارج و استبداد او مخالف بودند ایت لله بروجردی و امام خمینی و دیگر همکاران حوزوی ایشان پرچمدار این تفکر بودند که بعدها این نحله فکری به بنیاد گرایی اسلامی مشهور شد

5 – سیاست حقوق بشر کارتر :

طرفداران این تفکر معتقدند تغییرات حاکمیتی در امریکا و پیروزی حزب دموکرات در امریکا باعث شد که انها فضای باز سیاسی اعلام کنند و از دوستان خود در اقصی نقاط عالم بخواهند از شدت خشونت بکاهند پس به همین خاطر ازادی مطبوعات بیشتر شد سانسور کمتر گردید زندانیان سیاسی شامل تخفیف شدند پس دولت کارتر از شاه خواست که به این سمت حرکت کند و همین کوتاه امدن منجر به انقلاب شد حتی عده ای به شکل افراطی می گویند انقلاب 57 چون کشت و کشتار وسیعی نداشته است پس نمی تواند در دسته بندی انقلابها جای بگیرد .

مسایل ابتدایی انقلاب اسلامی :

با پیروزی انقلاب اسلامی ایران بسیاری از مهره ها و چهره های مسول از کشور خارج شدند و در بعضی موارد به علت نداشتن نیروی انسانی مناسب این جای خالی انها با چالش مواجه میشد پس دولت جدید مجبور می گردید برای تعدادی از این سمتها از نیروهایی خارج از توان و تخصص لازمه ان سمت استفاده کند که با انقلاب فرهنگی و بسته شدن موقتی دانشگاهها روند تربیت نیروی انسانی لازم دچار انشقاق شد

از سوی دیگر در اطراف ایران و استانهای مرزی زمزمه استقلال و جدایی طلبی شنیده میشد پس لازم بود از طرف حکومت مرکزی چاره ای اندیشیده شود ولی اشکال انجا بود که ارتش خود دچار لرزش شده بود پس در کنار نیروی رسمی ارتش نهادهای جدید التاسیس مانند سپاه بسیج کمیته تاسیس شد تا به امور استانهای کردستان بلوچستان سیستان بندر ترکمن خوزستان .... رسیدگی شود

گروههای تروریستی هم مثل منافقین با بمب گذاری های مختلف و ایجاد ترس و وحشت در سطح احاد جامعه ، یکی دیگر از مسایل سالهای اولیه انقلاب بود در همین اثنا که درگیرمشکلات فوق بودیم در سال 59 کشور درگیر جنگی ناخواسته شد در حالیکه اصلا امادگی لازمه را نداشتیم پس نیروهای صدام به راحتی در شهرهای مرزی ما پیشروی کردند . ایران هم با بسیج عمومی مردم ، روی به سمت دفاع اورد و چون تحریم تسلیحاتی بودیم بالاجباربا خریدهای نظامی اوایل دهه 50 که عموما انبار شده بود به جنگ ادامه دادیم ولی بازهم در بلندمدت نمی توانست نقطه اطمینانی برای ما باشد . با این وجود از نیمه های جنگ که وضعیت ما در جبهه ها نسبتا بهتر بود رژیم بعثی روی به بمباران شهرها و حمله موشکی به مردم بی دفاع کرد تا اینکه به تدریج در دو سال اخر بنیه مالی و نظامی کشور بسیار تضعیف گردیده بود که با نظر کارشناسان و اهل فن و موافقت بنیانگذار انقلاب اسلامی امام خمینی قطعنامه 598 پذیرفته شد و حالا باید تبادل اسرا و بازسازی خسارات جنگ .... صورت می گرفت . پس از ان ایران ارام ارام به سمت تجدید سیاستهای دفاعی خود حرکت کرد مثلا در 1989حدود 12 درصد کل بودجه ایران به امور نظامی و دفاعی اختصاص یافت و علاوه بر ان مجتمع های نظامی و صنعتی در ایران مشغول فعالیت شدند این مجتمع ها در دوران جنگ کار لجستیک و پشتیبانی جنگ و جبهه را بر عهده داشتند و پس از جنگ به جهت استفاده بهینه بردن از امکانات انها ، به کارهای عمرانی – سد سازی – جاده سازی – واردات –حتی تاسیس دانشگاه اختصاصی مثل دانشگاه امام حسین ع ..... پرداختند

پس از ان سیاست ازاد سازی اقتصادی و خصوصی سازی در داخل اجرا شد و ایجاد مناطق ازاد تجاری – دریافت وام خارجی – ازاد سازی قیمتها و کاهش تدریجی یارانه ها - راه اندازه بورس .... در دوره هاشمی کلید خورد ایشان به عنوان جانشین فرماندهی کل قوا در دوران امام خمینی و هم اکنون هم به عنوان ریس جمهور و کسیکه اکثر احزاب و جناحها بر او اتفاق نظر دارند دارای جایگاه محکمی بود و بدنبال توسعه ایران بود و از کره جنوبی و ترکیه به عنوان الگوهای موفق برای دیگر کشورهای جهان سوم یاد می کرد

در 1989 حکم مرگ سلمان رشدی رابطه ایران و اروپا را تحت تاثیر قرار داد و سفرای اروپایی ایران را ترک گفتند که در همین زمان اروپای شرقی و اسیای شرقی روابط خود را با ایران بهبود بخشیدند در سال 1990 مبادله نامه بین روسای جمهور ایران و عراق صورت گرفت و با حمایت ایران از سازمان امل - سازمان ازادی بخش فلسطین - حزب الله لبنان ، ایران کم کم به دنیای عرب وارد شد ضمن انکه این امر برای گفتگوهای صلح اعراب و اسراییل در مادرید اسپانیا بسیار حیاتی بود از طرفی عقب نشینی شوروی از افغانستان ، ایران را قادر ساخت که نفوذ خود را بر مجاهدین افغانی افزایش دهد و البته که نقش ایران در ایجاد وحدت بین گروههای رقیب مجاهد کاملا چشمگیر بود هر چند که حمایت عربستان از طالبان در افغانستان کار ایران را سخت تر کرده بود با فروپاشی شوروی فرصت نوینی برای ایران در اسیای مرکزی و قفقاز ایجاد شد این منطقه در گذشته های دور جزیی از ایران بود و هم اکنون هم قرابت فرهنگی نژادی دینی زبانی .... با ایران داشت این امر در باره تاجیکستان خیلی صادق بود و متاسفانه به علت سیاستهای اشتباه ما و هوشیاری ترکیه عربستان چین هند .... ما در حال حاضر نقش خیلی پر رنگی در این منطقه نداریم

در منطقه خلیج فارس هم طرح امنیتی 2+6 باعث باز شدن پای سوریه و مصر به منطقه شد و عملا ایران و عراق از ترتیبات امنیتی ان کنار گذاشته شدند بحران جزایر سه گانه هم مزید بر علت شد تا ما در منطقه جنوبی هم کماکان در انزوا باشیم در بعد بین المللی هم سیاست مهار دوگانه کلینتون در 1993 و قانون داماتو مبنی بر عدم سرمایه گذاری بیشتر از 20 میلیون دلار در صنایع نفت و گاز ایران همه و همه موانعی بر سر راه انقلاب ایران ایجاد می کردند

انقلاب اسلامی ایران و هزاره سوم :

ایران اسلامی ما امروزه با جمعیتی بالغ بر 80 میلیون نفر که عموما هم جوان و تحصیلکرده هستند در منطقه پر اشوب خاورمیانه توسط مجموعه ای ازبحرانها و تنشها احاطه شده است این کشور به عنوان ام القرای جهان اسلام باید هم از نظر فرهنگی و هم از نظر مادی الگو و اسوه باشد نسل سوم انقلاب هم ارام ارام در حال تصاحب پستها و مسولیتهای مختلف در کشور هستند و شاید هم که اصلا با تفکرات اولیه انقلاب همخوانی نداشته باشند ولی انها ایرانی بوده و همواره دنبال تامین منافع ملی ایران هستند بخشی کثیری از اینها تحصیلکرده خارج از کشور بوده و با فضای ان طرف اشنایی دارند حتی عده ای از انها در خارج از کشور دارای مسولیت بوده و پزشکان - مهندسان - وکلا -حقوقدانان - و دیگردانشمندان ایرانی مقیم انجا حتی جز باسوادترین و مرفه ترین افراد ایرانی خارج از کشور هستند این نیروی انسانی در اروپا و امریکا می تواند به عنوان یک لشکر قوی عمل کند و فرهنگ و سبک زندگی ایرانی اسلامی را در انجا ساری و جاری سازد به طوریکه طبق گفته دکتر عباسی ما دیگر با وجود مدیران توانمند ایرانی مقیم خارج احتیاجی به صدور مواد اولیه و نفت نخواهیم داشت به شرطی که ارتباط اینها با عقبه خود در ایران قطع نگردد و حکومت مرکزی تهران هم باید با اتخاذ سیاستهایی زمینه بازگشت انها را به وطن تسهیل بخشد و موانع احتمالی را از پیش رو بردارد

در بعد داخلی هم باید فضای کسب و کار را فعال کرد و بنگاههای اقتصادی و تولیدی متوسط و کوچک را حمایت کرد و با این ترتیب با مشکل بیکاری مقابله کرد و حتی در صورت لزوم اقدام به جذب سرمایه خارجی کرد . حاکمیت قانون و ضابطه مند بودن باید اس اساسی امور گردد و کسانیکه از رانت بهره دارند موقعیتی مشابه دیگران داشته باشند و بوروکراسی و فساد اداری که عموما ریشه اقتصادی دارد حذف گردد .

از نظر اجتماعی با توجه به روند پیری جمعیت ایران و کاهش نرخ باروری و اینکه کشور به نیروی جوان و اماده احتیاج دارد خود حکایتی قابل تامل است از طرفی دیگر این امر بر صندوق های بازنشستگی باری مضاعف ایجاد می کند . و طرفه تر انکه افزایش روند طلاق و کاهش ازدواجها یک گسل خطرناک فرهنگی اجتماعی را تدارک می بیند نسل جوان بسیار اسیب پذیربوده و در یک حالت فرضی مشابه جنگ عراق با ایران اصلا تاب و توان مقاومت نخواهد داشت این نسل نو بسیار راحت طلب و رفاه گرا بوده و می خواهد بدون کوچکترین زحمت به همه چیز برسد و مهمتر انکه بحران مواد مخدر بویژه از نوع صنعتی و مدرن ان این نسل را به شدت تهدید می کند

خلاصه انکه نسل سوم انقلاب با بسیاری از ارزشها و ارمانهای اولیه انقلاب سر سازگاری کمتری دارد علی رغم اینکه در این 40 سال تمام تریبونها - رسانه ها – صدا و سیما – نماز جمعه .....در خدمت شکل دادن شخصیت دینی و اخلاقی افراد این کشور بودند ولی عملا نتیجه خیلی خاص و ملموسی عاید نگردید ه است و طبق تحقیقات اساتید جامعه شناسی دانشگاه علامه طبا طبایی روند دین داری ایرانیان کمتر شده است فقط در بعضی موارد مانند محرم وراهپیمایی اربعین و شبهای احیا رمضان که یک موج ملی از سوی حکومت ایجاد میشود ، جامعه رنگ ایدیولوژیک به خود می گیرد .

و در نهایت انکه مسیله تحریمها و قطعنامه های سنگین سازمان ملل که در پی فعالیتهای صلح امیز هسته ای ایران صورت گرفت در طی دهه اخیر کشور را با چالشی اساسی روبرو ساخت و فشار شدیدی برسیستم اقتصادی ایران و در مجموع نارضایتی مردم را فراهم ساخت این شرایط ما را به گفتگوهای طولانی مدت و بسیار حساس ایران با کشورهای 1+5 رهنمون ساخت که در پایان به شکل برجام خود نمایی کرد . برجام تعهداتی را برای طرفین ایجاد کرد و در ازای محدودیتهایی برای صنعت هسته ای ایران سایه جنگ را از کشور دور ساخت تا اینکه در ابتدای سال 1397 با خروج امریکا از این موافقتنامه بین المللی ابهامات و اینده ان بیشتر شد در سطح منطقه ای هم با تارو مار شدن مواضع داعش در سوریه و عراق با کمک مجموعه ای از کشورها و البته ایران ، هم با عث به رخ کشیدن اقتدار ایران در معادلات منطقه ای شد و هم ادامه حضور ما را با چالش مواجه ساخت پس لازم است با در نظر داشت موقعیت ضعیف ما در خلیج فارس و اسیای میانه و سوریه .... نسبت به تجدید نطر در سیاست خارجی خود جهت رسیدن به اهداف انقلاب اسلامی که در قانون اساسی امده است (مثل اولویت رابطه با کشورهای همسایه و بعد از ان کشورهای اسلامی ) همت گماریم .

نتیجه گیری :

انقلابات پدیده هایی انی و گذرا نبوده و باید انها را در یک چشم انداز بلندمدت بررسی کرد . انقلاب اسلامی ایران ارام ارام از دهه 1340 شمسی استارت خورد و با رهبریت امام خمینی چه در قم و چه در دوران تبعید ( نجف و فرانسه ) ادامه یافت تا اینکه عملا در بهمن 1357 به پیروزی رسید در ابتدا با توجه به مسایل منافقین و استقلال طلبی استانهای مرزی- جور نبودن مهره ها و مسولین رده میانی و فرار بسیاری از چهره ها به خارج از کشور - فشارهای اقتصادی - جنگ .... روال امور بسیار کند می نمود تا اینکه به مرور این نهال نوپا دوام و قوام بیشتری یافت

پس از پایان جنگ و شروع بازسازی و تغییر در تیم مدیریت اجرایی کشور، به تدریج سیاست ارمانگرایی به واقع گرایی تبدیل شد و حضور ما در نظام بین الملل و حتی در سطح منطقه دنبال شد و از سوی دیگرعصر رسانه ها و ارتباطات ( ماهواره و بعدا اینترنت ) و کمرنگ شدن مرزها روال فوق را تسریع بخشید همین نگاه به بیرون و مقایسه احتمالی با هم رده هایی مانند کره جنوبی - مالزی - ترکیه - برزیل – مصر .... نیرو محرکه ای در داخل ایجاد کرد و حتی سیل انبوهی از جمعیت ایران جهت تحصیلات دانشگاهی راهی خارج از کشور گردیدند و علاوه بر ان عده ای به عنوان سرمایه گذار و کارافرین و تاجر وارد مناسبات خارجی شدند این انبوه جمعیت در واقع لشکر غیر رسمی ایران در اقصی نقاط عالم بود که می بایست به درستی سازماندهی و هدایت و کنترل میشد تا در خدمت منافع ملی ایران قرار گیرد ولی متاسفانه شاهد بودیم که در مواردی ارتباط انها با عقبه خود در تهران قطع گردیده بود به هر حال در سالهای اخیر حرکات خوبی در این زمینه صورت گرفته است و انشالله با همکاری ایرانیان خارج از کشور و حتی جذب سرمایه انها در داخل کشور روزبروز شاهد توسعه و سرافرازی این مرز پر گوهر باشیم .

منابع و ماخذ :

1 – احتشامی انوشیروان ، سیاست خارجی ایران در دوران سازندگی ، ترجمه ابراهیم متقی ،انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، 1378 ، تهران .

2 - زیبا کلام صادق ، مقدمه ای بر انقلاب اسلامی ، انتشارات روزنه ، 1380 ، تهران .

3 – زیبا کلام صادق ، ما چگونه ما شدیم ، انتشارات روزنه ، 1376 ، تهران .

4- تایب سعید ، تاثیر انقلاب اسلامی بر نظام بین الملل ، دانشگاه ازاد اسلامی ، 1375

5 – جزوات مختلف دوره تحصیلی کارشناسی ارشد و کارشناسی مولف .

انقلاب اسلامی ایارن و بازتاب ان در نظام بین الملل...